Emigreren naar Duitsland: Anmeldung, zorg en belasting

Emigreren naar Duitsland is administratief gezien een van de best gedocumenteerde routes die er zijn, omdat Duitsland zelf precies voorschrijft wat er wanneer moet gebeuren. De kern is de Anmeldung, de verplichte inschrijving op je woonadres, waar vrijwel al het andere aan vasthangt: bankrekening, zorgverzekering, belastingnummer. Wie die ene stap goed plant, heeft de rest grotendeels in de juiste volgorde staan. Dit artikel loopt de Duitse kant en de Nederlandse kant langs.

Waarom Duitsland?

De feitelijke argumenten: een grote arbeidsmarkt met structurele tekorten in techniek, zorg en IT, woonlasten die buiten München, Hamburg en de populaire wijken van Berlijn lager liggen dan in de Nederlandse Randstad, en een afstand tot Nederland die familiebezoek tot een dagtocht maakt. Voor grensregio's als Nordrhein-Westfalen en Niedersachsen geldt dat laatste extra sterk. De keerzijde is de bureaucratie: Duitsland regelt veel op papier, in het Duits, en met afspraken waar wachttijden op zitten. Wie slecht Duits spreekt, moet daar serieus rekening mee houden, want anders dan in Lissabon of Barcelona is Engels bij Duitse instanties geen werkbaar alternatief.

Mag ik zomaar in Duitsland gaan wonen?

Als EU-burger heb je geen visum of verblijfsvergunning nodig, en anders dan in Spanje of België is er ook geen aparte vreemdelingenregistratie. Wat er wel is, is de algemene meldplicht uit het Bundesmeldegesetz, die voor iedereen geldt, Duitsers incluis: binnen twee weken na het betrekken van je woning moet je je inschrijven bij het Einwohnermeldeamt of Bürgeramt van je woonplaats, de Anmeldung. Wie de termijn mist, riskeert een boete die kan oplopen tot 1.000 euro, al zijn gemeenten in de praktijk vaak coulant bij nieuwkomers die aantoonbaar hun best doen. Belangrijker dan de boete is wat er zonder Anmeldung niet kan: geen bankrekening, geen zorgverzekering, geen belastingnummer, geen telefoon- of internetcontract. Plan de afspraak dus voordat je vertrekt, want in grote steden zijn de wachttijden voor een termijn bij het Bürgeramt soms langer dan de twee weken die je hebt.

Hoe zit het met belasting?

Het belastingverdrag tussen Nederland en Duitsland, in werking sinds 2016, bevat voor gepensioneerden een harde grens. Blijft het totaal van je Nederlandse pensioenen, lijfrenten en AOW onder de 15.000 euro per jaar, dan belast je woonland Duitsland. Kom je boven die 15.000 euro uit, dan mag Nederland als bronland heffen, en Nederland belast pensioenen doorgaans zwaarder dan Duitsland. Voor wie met een gemiddeld of hoger Nederlands pensioen naar Duitsland verhuist, is dit dé bepaling om vooraf door te rekenen; de Belastingdienst heeft over de toepassing van deze grens, ook in het migratiejaar zelf, gepubliceerde standpunten. Werk je in Duitsland in loondienst, dan wordt je salaris daar belast en krijg je met het Duitse stelsel van belastingklassen te maken. En let op de Nederlandse kant: over fiscaal gefacilieerd opgebouwd pensioen krijg je bij emigratie doorgaans een conserverende aanslag; hoe dat werkt staat in belasting na emigratie.

Hoe regel ik mijn zorgverzekering?

Je Nederlandse basisverzekering stopt van rechtswege op de dag dat je uitschrijving uit de BRP ingaat; de overgang plan je zoals beschreven in zorgverzekering bij emigratie. In Duitsland geldt een algemene verzekeringsplicht. Werk je er in loondienst met een inkomen onder de jaarlijkse grens, dan ben je verplicht verzekerd bij een gesetzliche Krankenkasse naar keuze; daarboven en als zelfstandige kun je kiezen tussen het publieke stelsel en een private Krankenversicherung. Die keuze is minder vrijblijvend dan hij lijkt: terugkeren van privaat naar publiek is aan voorwaarden gebonden, dus laat je adviseren voordat je voor privaat kiest. Ontvang je een Nederlands pensioen of een Nederlandse uitkering en woon je in Duitsland, dan loop je via het CAK: met een S1-formulier krijg je toegang tot de Duitse zorg en betaal je een verdragsbijdrage aan Nederland. Een aparte categorie is de grensarbeider die in Duitsland woont maar in Nederland blijft werken: daarvoor gelden weer andere regels over waar je verzekerd bent, en die situatie zoek je na bij een Grensinfopunt in plaats van hem zelf te beredeneren. Zorg in alle gevallen dat de Duitse dekking ingaat op de dag dat de Nederlandse stopt.

Wat kost het leven in Duitsland?

Voor een alleenstaande liggen de maandkosten exclusief huur rond de 1.000 euro; inclusief huur kom je afhankelijk van de stad op zo'n 1.400 tot 2.000 euro. De spreiding tussen steden is groot. In Berlijn kost een appartement met één slaapkamer 1.000 tot 1.400 euro kale huur, in München 1.500 tot 2.000 euro, terwijl steden als Leipzig, Dresden en Dortmund duidelijk goedkoper zijn. Reken bovenop de kale huur (Kaltmiete) altijd Nebenkosten van 150 tot 400 euro per maand voor verwarming, water en servicekosten, een post die Nederlanders vaak vergeten omdat Duitse huuradvertenties standaard de kale huur tonen. Boodschappen kosten voor een alleenstaande rond de 350 euro per maand, en openbaar vervoer is met het Deutschlandticket van 63 euro per maand voor het hele land goedkoop; wie privaat verzekerd is, moet de zorgpremie als serieuze maandpost meerekenen. Hoe je deze maandlasten naast je eenmalige vertrekkosten zet, staat in wat emigreren kost.

De Nederlandse kant: uitschrijven en wat daarbij komt kijken

Net als bij België geldt: de korte afstand verandert niets aan de regels. Verwacht je binnen twaalf maanden acht maanden of langer buiten Nederland te wonen, dan ben je verplicht je uit te schrijven uit de BRP. Daarmee stopt je zorgverzekering, vervallen toeslagen, stopt je AOW-opbouw en wordt je DigiD kwetsbaar zonder Nederlandse ankers. Het volledige overzicht staat in uitschrijven uit Nederland.

De volgorde voor Duitsland is strak omdat de Anmeldung-termijn kort is: eerst woonruimte rond, dan de Bürgeramt-afspraak plannen, je Nederlandse uitschrijving en de ingangsdatum van je Duitse zorgverzekering op elkaar leggen, en binnen twee weken na intrek de Anmeldung doen. Daarna volgen belastingnummer, bankzaken en de rest vrijwel vanzelf, omdat die allemaal aan de Anmeldung hangen. Het stappenplan voor de uitschrijving zelf is gratis te lezen in het hoofdstuk De uitschrijving zelf; de complete voorbereiding zit in het vertrekplan.

Twijfel je tussen de buurlanden, lees dan ook emigreren naar België: minder strakke meldtermijn bij aankomst, maar een andere pensioengrens in het belastingverdrag en een verplicht ziekenfonds.